Nederlands Soortenregister

Overzicht van de Nederlandse biodiversiteit

Aziatisch lieveheersbeestje Harmonia axyridis

Foto: Henk van Woerden

Indeling

Coccinellinae [subfamilie]
Harmonia [genus] (2/2)
axyridis [soort]

Voorkomen

StatusExoot. Tussen 10 en 100 jaar zelfstandige handhaving. (2b)
Habitatland
ReferentieCoccinellidae
ExpertCuppen, J.G.M.

Verspreiding


Expansie Harmonia axyridis in Nederland in de periode 2002-2005
Bron: PD (Loomans)
Verspreidingskaart Harmonia axyridis in Nederland eind 2005
Bron: PD (Loomans)

Het veelkleurig Aziatisch lieveheersbeestje komt, zoals de naam al aangeeft, van oorsprong voor in het oostelijk deel van de Palaearctis in Azië. Het verspreidingsgebied strekt zich uit van het Altaigebergte in het westen tot de kust van de Stille Oceaan en van het zuidelijke deel van Siberië in het noorden tot het zuiden van China. Naast Rusland en China komt de soort voor in Mongolië, Noord- en Zuid-Korea, Japan, Taiwan en op de Ryuku en Bonin Eilanden (Iablokoff-Khnzorian 1982, Kuznetsov 1997, Koch 2003).

De soort kent een lange historie als bestrijder van blad- en schildluizen. Zo werden de kevers in 1916 voor het eerst ingevoerd in de USA (Gordon 1985). Ondanks talrijke uitzettingen in een groot aantal staten heeft H. axyridis zich tot het einde van de jaren 1980 zich nergens kunnen vestigen. Na de eerste vestiging in 1988 (Chapin & Brou 1991) volgde een zeer snelle uitbreiding over vrijwel de gehele USA en zuidelijk Canada (Koch et al. 2006).

In Europa is H. axyridis in 1964 ingevoerd ter bestrijding van de citrusbladluis Toxoptera aurantii in de citruscultuur in het westelijk deel van de Oekraïne en later in Georgië, Frankrijk, Portugal (Azoren), Italië en Griekenland (Katsoyannos et al. 1997, Ongagna et al. 1993, Soares et al. 2001). In een aantal van deze gebieden is overwintering en voortplanting vastgesteld en H. axyridis heeft zich daar blijvend gevestigd (Iperti & Bertrand 2001). In Zuid-Europa heeft Harmonia nooit invasief gedrag vertoond (Brown et al. 2008). De eerste veldwaarnemingen in West-Europa werden gedaan in Duitsland (1999) en België (2001). Daarna verspreidde de soort zich snel over het vasteland, onder andere in Nederland (2002), later werd de oversteek naar Engeland (2004) gemaakt (Brown et al. 2008). Het is vrijwel zeker dat het voorkomen in West-Europa is gebaseerd op het uitzetten van larven ter bestrijding van bladluis in kassen en de open lucht. Vanaf 1995 werd Harmonia gekweekt als biologische bestrijder en vervolgens door verschillende bedrijven commercieel beschikbaar gesteld (Adriaens et al. 2003). Tussen het uitzetten van larven in enkele landen, waar de gekweekte larven verkocht werden, en de eerste vestigingen zit een time-lag van een vijftal jaren, waarna de echte expansie begon. In landen die Harmonia op eigen kracht bereikte zit nauwelijks een time-lag tussen eerste melding en expansie (Brown et al. 2008).

Naast Noord-Amerika is Harmonia axyridis inmiddels ook bekend uit Brazilië en Argentinië in Zuid-Amerika (Koch et al. 2006). Ook in Afrika heeft Harmonia zich inmiddels gevestigd in Egypte in de omgeving van Caïro na introductie (Brown et al. 2008).

Het veelkleurig Aziatisch lieveheersbeestje is op 4 oktober 2002 voor het eerst in Nederland aangetroffen. Een pop werd verzameld op een klimopblad Hedera helix in een tuin bij de Heilige Landstichting in de gemeente Groesbeek (Cuppen et al. 2004). Binnen enkele dagen verscheen hieruit een onbekend lieveheersbeestje, dat later bleek het eerste Nederlandse exemplaar te zijn van Harmonia axyridis. In november 2002 bleek achteraf ook nog een larve te zijn gefotografeerd in het Kralingsche Bos te Rotterdam (Brown et al. 2008). Harmonia axyridis breidde haar areaal in 2003 uit tot de zuidelijke helft van Nederland, hoewel het aantal exemplaren en vindplaatsen nog zeer beperkt was. Slechts in de omgeving van Tilburg werden in dat jaar grotere aantallen aangetroffen. Vanaf het begin van de zomer van 2004 namen, mede ook door verzoeken om medewerking via diverse websites (http://www.stippen.nl, http://www.knnv.nl en http://www.nev.nl) het aantal waarnemingen sterk toe. De uiterst invasieve uitbreiding van het areaal in enkele jaren tijd wordt weerspiegeld in de verspreidingskaartjes van eind 2005, waarbij het opschuiven van Zuid-Nederland naar Noord-Nederland goed zichtbaar is. Tot 2009 zijn inmiddels meer dan 3000 waarnemingen bekend uit het gehele land via deze bronnen, www.waarneming.nl en eigen waarnemingen. Harmonia axyridis kan tegenwoordig overal in Nederland worden aangetroffen en is het meest gefotografeerde lieveheersbeestje bij www.waarneming.nl.

Verplaatsingen

Harmonia axyridis is veelvuldig en al sinds lange tijd uitgezet als predator van bladluizen in Noord-Amerika (Koch 2003) en Europa (Brown et al. 2008). De eerste introductie in Europa vonden plaats in het midden van de jaren 1960 in de Oekraïne en Wit-Rusland (Katsoyannos et al. 1997, Sidlyarevich & Voronin 1973). In West-Europa vonden de eerste uitzettingen plaats in 1982 in Frankrijk (Coutanceau 2006), vanaf 1995 op commerciële basis. Vanaf die periode vonden steeds meer uitzettingen plaats in onder andere België, Nederland, Tsjechië, Griekenland, Italië, Portugal, Spanje en Zwitserland (Brown et al. 2008). Vestiging van Harmonia axyridis werd het eerst vastgesteld in België en Duitsland, waar de soort nooit officieel verkocht is, maar wel een enkele keer is uitgezet in plantsoenen voor de bestrijding van bladluis op roos. In Zuid-Europa en Tsjechië werden geen feitelijke vestigingen vastgesteld.

Vanuit deze eerste vestigingen in West-Europa heeft de soort zich op eigen kracht in een snel tempo verspreid over West- en Midden-Europa, daarbij waarschijnlijk geholpen door passief transport van larven en adulten op auto's en vrachtverkeer. Daarnaast is verspreiding met fruit of plantmateriaal zeer wel mogelijk.

Bron

Auteur(s)

Cuppen, J.G.M.